Op 8 april heeft Haute Equipe een samenvatting gepubliceerd op onze website (zie eerder nieuwsbericht) over plannen ten aanzien van het gemeentefonds uit de rapporten “brede heroverwegingen” die aan de Tweede Kamer zijn aangeboden (zie voor de volledige rapporten: http://www.minfin.nl/Onderwerpen/Begroting/Brede_heroverwegingen).

Op 9 april heeft de VNG een uitgebreide reactie gepubliceerd op deze rapporten ( zie hiervoor: http://www.vng.nl/eCache/DEF/95/753.html ).

Met dit bericht van uw PAUW-beheerders geven we ook hiervan een samenvatting voor zover dit het gemeentefonds betreft. Daarnaast laten we ook ons eigen licht daarop schijnen en geven we aan wat volgens ons verstandig zou zijn om voorlopig rekening mee te houden. De komende mei-circulaire zal immers weinig steun bieden.

Reactie VNG
Daar waar het gaat om de bestuurlijke vernieuwing (die uiteindelijk van invloed is op de financiële verhouding tussen Rijk en gemeenten) is de VNG het in grote lijnen eens met de ambtelijke commissie dat er een vorm van schaalvergroting plaats dient te vinden. De VNG heeft daarvoor in de notitie “Thorbecke 2.0” (http://www.vng.nl/Documenten/vngdocumenten/2010_lbr/100323_Thorbecke_2.pdf) zelf een aantal mogelijke alternatieven geschetst. Ook de voorgestelde uitbreiding van het lokale belastinggebied wordt ondersteund .

Een groot pijnpunt zit voor de VNG in de voorgestelde volumekorting ter grootte van € 1,7 miljard, ofwel ± 10% van de huidige omvang van het gemeentefonds. De redenering van de werkgroep hierachter is dat de gemeenten in de afgelopen jaren veel meer belastingontvangsten en overige eigen middelen (rente, dividenden, inkomsten grondexploitatie) hebben gegenereerd dan waarmee bij de vormgeving van het verdeelstelsel in 1997 is gerekend. Door een benchmark onder de 217 (= 50%) goedkoopste gemeenten wat betreft hun totale begroting is de hoogte van dat bedrag bepaald. En dat is in de ogen van de commissie nog maar een laag bedrag omdat een andere benchmarkmethode vast tot een hoger bedrag leidt. De korting wordt als volgt gerealiseerd.

2012: €    425 mln
2013: €    850 mln
2014: € 1.275 mln
2015: € 1.700 mln

De VNG wijst een volumekorting af en steekt in op handhaving van de zgn. normeringsmethodiek, ook wel bekend als 'samen de trap op en samen de trap af'.  Die methodiek is tijdelijk tot en met 2011 buiten werking gesteld. Het herleven van die methodiek werkt veel gunstiger uit dan een volumekorting; de korting blijft in die jaren beperkt tot € 0,5 miljard. Dat wordt als volgt onderbouwd. Het CPB gaat voor 2011-2015 uit van een gemiddelde groei BBP van 1,5% per jaar. Dit betekent meer bestedingsruimte voor het Rijk van reëel € 14 miljard. Daarnaast staat het opveren van de belastinginkomsten met een bedrag van € 32 miljard. Met niets doen zou Nederland op termijn weer voldoen aan de Europese regels, ofwel een EMU-tekort van 2,9%.

Verder neemt de VNG aan dat er in de komende kabinetsperiode € 18 miljard zal worden omgebogen. Rekening houdend met de eerder genoemde € 14 miljard groei bestedingsruimte zou de reële bezuiniging op rijksuitgaven beperkt kunnen blijven tot € 4 miljard. Omdat niet alle bezuinigingen een effect hebben op het gemeentefonds (netto-gecorrigeerd, dus geen effecten door verminderen hypotheekrente-aftrek, verhogen WAO-leeftijd ed) zou dit een korting van reëel € 0,5 miljard betekenen.

Advies Haute Equipe/PAUW
Inmiddels is een veelheid aan voorstellen voor brede heroverwegingen inclusief een reactie van de VNG bekend. Dat geldt ook voor de verkiezingsprogramma’s van diverse politieke partijen. Wat vanaf 2012 uiteindelijk de effecten voor het gemeentefonds zullen zijn, is dus afhankelijk van de wijze van voeding van het fonds (samen de trap op en af danwel een andere systematiek), en/of de uiteindelijke bezuinigingen. In de verkiezingsprogramma’s lopen deze globaal uiteen van € 10 tot € 20 miljard. Uit de voorstellen van de werkgroep, de reactie van de VNG en de verkiezingsprogramma’s valt geen eenduidige lijn te halen waarop een effect kan worden berekend.

Het is dus wachten op de formatie van een nieuw kabinet dat een beslissing neemt over het te bezuinigen bedrag, het tempo van de bezuinigingen en de systematiek voor de voeding van het gemeentefonds. In de meicirculaire 2010 zal hierover nog niets gemeld worden en het is de vraag of ook de septembercirculaire hiervoor niet te vroeg komt.

We kunnen ons voorstellen dat u zich afvraagt wat te doen totdat er meer duidelijkheid bestaat. Van u wordt immers verwacht collegeprogramma's door te rekenen en kadernota´s op te stellen. Zonder de pretentie te hebben de uitkomst te kennen, geven wij hiervoor een suggestie. We doen dat omdat we als adviesbureau een visie hebben, waar we op aanspreekbaar willen zijn. We deden dat eerder, soms zeer tot ongenoegen van enkele belanghebbenden. Achteraf bleken we er niet ver naast te zitten.

Wat ons betreft zijn er drie ontwikkelingen

1. volumekorting
2. herstel normeringsmethodiek
3. herijking clusters

Bij 1. We houden er sterk rekening mee dat er een volumekorting vanaf 2012 gaat plaatsvinden. Het gemeentefonds is qua omvang immers de vierde post op de rijksbegroting. Als u moet bezuinigen voor de eigen gemeente, richt u zich in eerste instantie ook op de grote bedragen. En de nood is hoog, dus een greep uit de kas is gauw gedaan door het nieuwe kabinet. De motivering van teveel eigen middelen is conform het provinciefonds al een beproefde methode die nog wetenschappelijk onderbouwd is ook! Het bedrag wordt inzet van politieke discussie, maar € 800 miljoen tot en met 2015 gaat er wel in ofwel jaarlijks oplopend € 200 miljoen.

Bij 2.  We gaan ervan uit dat de normeringsmethodiek in 2012 wordt hersteld. De mate waarin gemeenten samen de trap af gaan is afhankelijk van besluitvorming door een nieuw kabinet. Hoe hoog zijn de bedragen, In welk tempo worden ze doorgevoerd, welke deel slaat terug op het gemeentefonds? Wij gaan uit van € 15 miljard, waarvan 40% terugslaat op het gemeentefonds. 17% daarvan is dan wederom € 1 miljard, ofwel € 250 mln oplopend in de jaren 2012 tot en met 2015. De hogere belastingontvangsten door economische groei tellen niet mee in de normeringsmethodiek.

Bij 3. Omdat er in de toekomst minder te verdelen is, zal de verdeling zodanig moeten geschieden dat het geld op de juiste plek terecht komt. Zowat alle clusters zullen de komende jaren worden herijkt. het is geen uitgangspunt dat het een budgettair neutrale operatie wordt. Door onderzoek zal blijken dat het uitgavenpatroon anders is dan bij eerdere verdeelstelsels aangenomen, zoals ook bij de WVG het geval was. We zijn geneigd om een  korting van € 200 mln tot en met 2015 te ramen. Echter, door samenloop met item 1 stellen we de korting voorshands op nihil.  Wel zal dit item 3 leiden tot herverdeeleffecten tussen gemeenten.

Omdat nu nog niets gezegd kan worden over de wijze van verdeling over de uitkeringsmaatstaven gaan we er in onderstaande opzet vanuit dat de totale kortingen van item 1, 2 en 3 worden verdeeld via de uitkeringsfactor. Resumerend zijn dat in reëele termen de volgende kortingsbedragen:

2012        450 mln ofwel   40 punten uitkeringsfactor (uf)
2013        900 mln ofwel   80 punten uitkeringsfactor
2014     1.350 mln ofwel 120 punten uitkeringsfactor
2015     1.800 mln ofwel 160 punten uitkeringsfactor

Nogmaals, dit zijn bedragen en punten in reële termen. Bij een prijsontwikkeling BBP van jaarlijks 1,5% is de nominale compensatie 225 mln ofwel 20 punten. Die kunt u aftrekken van de bedragen in vorenstaand staatje kortingsbedragen en ziet er dan netto als volgt uit:

2012        225 mln ofwel   20 punten uitkeringsfactor (uf)
2013        450 mln ofwel   40 punten uitkeringsfactor
2014        675 mln ofwel   60 punten uitkeringsfactor
2015        900 mln ofwel   80 punten uitkeringsfactor

Afhankelijk van uw begrotingsmethodiek, ofwel ramen tegen lopende of constante prijzen kunt u het effect voor uw gemeente berekenen door het aantal punten uf te vermenigvuldigen met 1 promille van het bedrag in basis (ofwel relevante maatstaven exclusief uitkeringsfactor).

Vele gemeenten kennen nog een begrotingsoverschot voor de jaren 2010 en 2011. Deze periode kan dan benut worden om bezuinigingsopties te onderzoeken en voor te bereiden om daar in 2011 een besluit over te nemen wanneer er meer duidelijkheid bestaat over de uiteindelijke korting op het gemeentefonds. De benchmarkmodule gemeentebegrotingen die in PAUW is ingebouwd is een nuttig instrument voor het bepalen van taakvelden die voorwerp kunnen zijn van nader onderzoek voor heroverwegingen.

Wellicht ten overvloede
Naast ondersteuning op het gebied van het gemeentefonds delen wij graag onze ervaringen waar het gaat om de voorbereiding, vormgeving en/of uitvoering van een dergelijk heroverwegingproces.